Kaya Bulonu (Kaya Saplaması)

Kaya bulonu (kaya saplaması), tavandaki ayrı tabakaları birbirine bağlayarak kaya kütlesinin kendi taşıma kapasitesini kullanan tahkimat elemanıdır. Deformasyona eğilimli zayıf tabakalar daha sağlam tabakalara bağlanır, böylece tabakaların çökme hareketi önlenir. Galeri kesiti boş kaldığı için nakliyat ve havalandırma da rahatlar.

Kaya saplaması nasıl çalışır?

Bağ tipi tahkimat yükü taşır; kaya bulonu yükü oluşturmadan önce engeller. Prensip, ayrılan tabakaları birbirine bağlamak ve özellikle deformasyon eğilimi fazla olan zayıf tabakaları daha sağlam tabakalara bağlayarak birlikte çalışmalarını sağlamaktır. Tavan, dışarıdan desteklenen bir yük olmaktan çıkar; kendi kendini taşıyan bir kiriş gibi davranır.

Kaya bulonu tipleri

• Mekanik ankrajlı: delik dibinde açılan bir ankraj takozuyla tutunur. Sağlam kayaçta hızlı uygulanır, ön germe hemen verilir.
• Dolgulu (yapıştırmalı): reçine veya çimento harcı ile delik boyunca kayaya bağlanır. Zayıf ve çatlaklı kayaçta tercih edilir.
• Birleşik (mekanik ankraj + dolgulu): ön germeyi mekanik ankrajdan, kalıcı bağı dolgudan alır.
• Sürtünmeli: deliğe sürtünerek oturan boru kesitli tiplerdir; uygulama hızı yüksektir.
• Çelik kablolu: uzun boy gerektiren, büyük açıklıklı yerlerde kullanılır.

Neden bağ yerine bulon?

Kaya saplamasının bağ tipi tahkimata göre ölçülebilir üstünlükleri şunlardır:

• Arını yakından izler. Açılan açıklık hemen tahkim edildiği için tavan alçalması büyük ölçüde azalır — tahkimatın geciktiği her metre, sonradan ödenen bir deformasyondur.
• Titreşime dayanıklıdır. Patlatmadan kaynaklanan sarsıntılardan ve benzeri etkilerden etkilenmez.
• Kesit boş kalır. Galeride makinelerin çalışmasına ve nakliyat araçlarının geçişine engel olmadığından nakliyat verimi yüksektir.
• Havalandırma kazancı verir. Kaya saplamalı galerilerin hava akımına karşı direnci daha azdır; bu doğrudan havalandırma ekonomisidir (bkz. maden ve tünel havalandırma sistemleri).
• Mesnet sağlar. Boruların ve kabloların asılması için elverişli bir bağlantı noktası verir.
• Cevher kalitesini korur. Kömür ocaklarında tavan taşlarının düşüp kömüre karışmasıyla kül oranının artması, diğer madenlerde cevhere yan kayaç karışması önlenir.

Seçim neye göre yapılır?

Bulon tipi, boyu ve sıklığı; kayaç sınıfı, tabakalanma kalınlığı, açıklık genişliği ve suyun varlığına göre belirlenir. Aynı ocakta bile bölgeden bölgeye değişir. Bu nedenle burada standart bir boy veya paso tablosu vermiyoruz — jeolojik kesitinizi ve galeri ölçünüzü paylaştığınızda tip ve boy önerisini birlikte çıkarıyoruz.

Bulon her yerde de doğru cevap değildir: kesiti zorlayan yük durumlarında çelik tahkimat ile birlikte, üretim ayaklarında ise hidrolik direk ile birlikte çalışır.

Kaynak: kaya saplaması çalışma prensibi ve tip ayrımı, Demermak'ın kendi teknik dokümantasyonundan. Tahkimat yükümlülüğü: Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-3 madde 7 — RG 19/9/2013, sayı 28770.