Tahkimat Ürünleri

Tahkimat, işletme faaliyeti sonucu açılan boşluğun çalışma süresince emniyetli şekilde açık tutulması için alınan tedbirlerin toplamıdır. Kazıdan sonra uygulanan ve iş yerinin emniyetini sağlayan en önemli işlemdir; kuyu, galeri ve üretim yerleri yerine göre ağaç, demir ve beton kullanılarak takviye edilir.

Tahkimat yapmak ne demek?

Yeraltında bir boşluk açıldığı anda, o boşluğu çevreleyen kayaç kütlesi yeni bir denge aramaya başlar. Tahkimat yapmak, bu yeni dengeyi insan çalışırken kurmak demektir: tavanın ve yan duvarların hareketini karşılamak, taş, toprak, kömür ve cevherin kayma ve düşmelerini önlemek.

Bunun neden bu kadar kritik olduğunu kaza dağılımı gösterir: kaza istatistiklerinde en yüksek oranı göçükler ile tavandan ya da yan duvardan taş-cevher düşmesi kaynaklı kazalar oluşturur. Yeraltı ocak projelerinde yan kayaç özelliklerine ve üretim metoduna uygun tahkimatın projelendirilmesi ve tekniğine uygun icra edilmesi, iş sağlığı ve güvenliği açısından hayati önem taşır.

Aynı zamanda ciddi bir maliyet kalemidir: işletme giderlerinin en önemli kısımlarından birini tahkimat malzemesi giderleri oluşturur.

Tahkimat çeşitleri

Yeraltında hazırlık, üretim, havalandırma ve nakliyat gibi amaçlarla açılan boşlukların çeşitli tahkimat şekilleri mevcuttur. Seçim; çevre kayaçların yapısına, malzeme teminindeki zorluk-kolaylık faktörlerine, iş gücünün durumuna, galerinin kullanım amacına ve ekonomik etkenlere bağlı olarak yapılır. Başlıca uygulamalar şunlardır:

Ahşap tahkimat

İlk madencilik faaliyetinden bugüne kadar kullanılmaktadır. İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana önemi giderek azalmış ve yerini büyük ölçüde çelik tahkimata bırakmıştır. Buna karşın ahşap, sahip olduğu özellikler nedeniyle madencilik faaliyetlerinin kaçınılmaz tahkimat malzemesidir.

Ahşabın (ağaç tahkimatın) yerini koruma sebebi, çeliğin yapamadığı bir şeyi yapmasıdır: yük altında sessizce kırılmaz, kademeli olarak ezilir. Bu ezilme sesli ve gözle görülür bir uyarıdır. Ayrıca sahada boy ayarı, kama ve sıkıştırma işi özel ekipman gerektirmeden yapılabilir.

En yaygın biçimi iki yan direk ve bir boyunduruktan oluşan çintili bağdır. Ahşabın çapraz istiflenerek kurulduğu geçici yapı için: domuz damı nedir, nasıl kurulur?

Çelik tahkimat

Aynı kesitte daha yüksek yük taşır, söküldüğünde yeniden kullanılabilir ve yanmaz. Bu üçü bir araya geldiğinde uzun ömürlü ana galerilerde birim maliyeti ahşabın altına iner. Kesit ayarlanabilir ve yük altında kontrollü sürünen biçimi sürgülü sistemdir.

Ayrıntı: çelik tahkimat sistemleri · sürgülü tahkimat sistemi

Kaya saplaması (kaya bulonu)

Tavanın kaya saplaması ile tahkim prensibi; ayrılan tabakaları birbirine bağlamak, tabakaların çökme hareketini önlemek, özellikle deformasyon eğilimi fazla olan zayıf tabakaları daha sağlam tabakalara bağlayarak birlikte çalışmalarını sağlamak esasına dayanır. Mekanik ankrajlı, dolgulu, birleşik, sürtünmeli ve çelik kablolu tipleri vardır.

Arını yakından izlediği için tavan alçalmasını büyük ölçüde azaltır; galeri kesiti boş kaldığından nakliyat verimi yüksektir ve hava akımına direnci daha az olduğu için havalandırma ekonomisi sağlar.

Ayrıntı: kaya bulonu ve kaya saplaması sistemleri

Hidrolik tahkimat

Üretim ayaklarında tavanı taşıyan ve arın ilerledikçe kendini ileri iten sistemdir. Taşıma gücü ayarlanabilir; tahkimat üretimle birlikte hareket eder.

Ayrıntı: hidrolik direk ve yürüyen tahkimat

Beton tahkimat

Bu malzemeden oluşturulan taşıyıcı sistemler genellikle kuyu ve galeri kaplamaları, taban yolu takviyeleri, suni tavan ile su ve yangın barajlarıdır. Yangına karşı dirençlidir; tahkimat içi pürüzsüz olduğundan havalandırma yük kayıpları en az şiddettedir.

Taş tahkimat ve tahkimat taşı

Taş tahkimat, ocaktan çıkan iri parçalı taş malzemenin kuru duvar örülerek ya da istiflenerek taşıyıcı bir yapıya dönüştürülmesidir. Burada kullanılan seçilmiş iri parçalı malzemeye tahkimat taşı denir.

İki yerde öne çıkar:

• Ayak arkasında ve terk edilen boşluklarda: boşluğun doldurulup sıkıştırılması gerekir. Yönetmelik bunu ayrıca arar; ocak grizulu ya da damar kendi kendine yanmaya elverişli ise ayak arkasında, tavanda veya yanlarda oluşan boşluklar sıkıca doldurulur. Bu, hem tavan hareketini sınırlar hem de kendiliğinden yanma için gereken hava akışını keser.
• Malzemenin ayağınızın dibinde olduğu yerlerde: tahkimat taşı çoğu zaman zaten üretim sırasında çıkan malzemedir. Nakliye maliyeti yoktur — bu, taş tahkimatın ekonomik gerekçesidir.

Sınırı da açıktır: taş tahkimat yükü karşılar ama öngörülebilir bir taşıma kapasitesi vermez ve deformasyonu izlenemez. Bu yüzden ana galeri gibi ölçülebilir güvenlik istenen yerlerde tek başına değil, çelik bağ veya bulon ile birlikte değerlendirilir.

Hangi tahkimat nerede?

Tahkimat bir yükümlülüktür

Yeraltı maden ocaklarında açık tutulması gereken her yerde, tavan kendini taşıyacak kadar sağlam olmadıkça tahkimat yapılması zorunludur. Tahkimat planlara ve yazılı talimatlara uygun yapılır; tavanlar, yan duvarlar ve tahkimat düzenli olarak muayene edilir. Ayrıntısı ve tahkimat yönergesinde bulunması gerekenler için: yeraltı maden iş güvenliğinde tahkimat.

Mevzuat dayanağı: Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, Ek-3 madde 7 — Resmî Gazete 19/9/2013, sayı 28770. Tahkimat türlerinin tanımları Demermak'ın kendi teknik dokümantasyonundan.